Enneagram

Uit: Zelfmanagement van Susanne Brakkee

Naast formeel leiderschap en formele rollen zie je dat in de loop van het groepsproces de deelnemers bepaalde rollen gaan vervullen die van tevoren niet zijn afgesproken. Deze informele rollen hebben te maken met de verschillende persoonlijkheidstypen. De ene persoon is bijvoorbeeld meer extravert of meer groepsgericht dan de ander.
De Engelse psycholoog Meredith Belbin heeft veel onderzoek gedaan naar de effectiviteit van teams. Hij concludeerde dat elk teamlid minstens drie verschillende rollen vervult: een vakinhoudelijke rol, waaruit iemands inhoudelijke deskundigheid spreekt, een organisatorische rol die te maken heeft met de positie in de hiërarchie (rangorde) en een karakter- of teamrol. Een teamrol is een combinatie van karaktereigenschappen en een wijze van aanpak binnen een team. Belbin onderscheidt acht teamrollen en ontwikkelde de zogenoemde Belbin-test aan de hand waarvan je kunt uitpluizen welke rol of rollen bij je passen. De test kun je vinden op internet en bestaat uit een vragenlijst waarbij je punten toekent aan verschillende uitspraken over werken in teamverband.
Belbin toonde aan dat verschillende teamrollen elkaar aanvullen. Hoe gevarieerder een team is samengesteld, hoe groter de effectiviteit!

Tegenwoordig is het enneagram een populair middel om tot psychologisch inzicht te komen. De negen typen van het enneagram zijn te vergelijken met de teamrollen van Belbin. Je kunt dit model gebruiken om naar de samenstelling van een team te kijken. Het enneagram werd in het Westen geïntroduceerd door de Grieks-Armeense wijsgeer George Ivanovich Gurdjieff (1872-1949), tijdgenoot van Freud. Enneagram betekent in het Grieks letterlijk 'negen' (ennea) en 'punt' (gramrna). Gurdjieff introduceerde het negenpuntig sterdiagram (zie figuur 8.2) dat volgens hem honderden jaren geleden is ontstaan bij de soefi's, een religieuze stroming van de islam.

Het enneagram bestaat uit negen karaktertypen. Iedereen herkent iets van zichzelf bij meerdere typen. Eén type sluit echter het best aan bij jouw karakter; dat is je basistype. Het is niet eenvoudig om te achterhalen wat je basistype is, omdat je meestal kiest wat je graag wilt zijn en niet wie je wezenlijk bent. Niemand is ook een puur enneagramtype: iedereen is een unieke mix van zijn basistype en de vleugels. De vleugels liggen direct links en rechts van het eigen enneagramgetal. Ze kleuren het basistype in, afhankelijk of je meer naar de rechter- of de linkervleugel leunt. Als je grondig wilt uitzoeken wat je basistype is, kun je het best een cursus of een uitgebreid boek hierover raadplegen. Hier dient het slechts als hulpmiddel om je meer bewust te maken van teamrollen.

Het enneagram is verdeeld in drie centra. De meeste mensen reageren vanuit één centrum, soms vanuit twee en slechts zelden vanuit drie.

1. Hoofd: het intellectuele centrum. Hoofdmensen benaderen het leven vanuit denken. Ze beschikken over grote verbeeldingskracht, zijn goed in leren en hebben het vermogen om ingewikkelde denkbeelden te analyseren en integreren.
Hamvraag: Wat denk ik? Primaire emotie: angst. Primaire gedachte: achterdocht.
Enneagramtypen 5, 6 en 7 behoren tot het intellectuele centrum.

2. Hart: het emotionele centrum. Hartmensen benaderen het leven via emoties en in relatie tot anderen. Ze hebben andermans behoeften en stemmingen snel door en reageren daarop (bewust of onbewust).
Hamvraag: Wat voel ik? Primaire emotie: verdriet. Primaire gedachte: verwarring.
Enneagramtypen 2, 3 en 4 behoren tot het emotionele centrum.

3. Buik: het motorische centrum. Buikmensen nemen waar via hun lichaam. Ze reageren vaak instinctief, snel en direct en gaan vaak onmiddellijk tot actie over.
Hamvraag: Wat doe ik? Primaire emotie: woede. Primaire gedachte: zelfverdediging.
Enneagramtypen 8, 9 en 1 behoren tot het motorische centrum.

Elk enneagramtype heeft daarnaast ook twee zogeheten 'pijlpartners'. Deze hebben een verschillende werking op je persoonlijkheid. Als je onder druk staat, schiet je gemakkelijk in de richting van de pijl naar het andere enneagramtype: dit is je stresspunt. Als je je goed voelt, ga je tegen de stroom van de pijlbeweging in, naar een ander type: je ontspanningspunt.

De negen ennegramtypen zijn:

1. Perfectionist
De perfectionist is iemand die alles goed wil doen en de dingen wil verbeteren. Hij heeft hierbij angst om fouten te maken en beoordeeld te worden.

a) Teamrol:
- Bewaakt de kwaliteit van product en proces.
- Heeft zorg voor wat fout kan gaan, of voor wat men over het hoofd ziet.
- Let erop dat de teamleden goed functioneren.
- Hecht aan regels en structuren.
b) Eigenschappen: serieus, verantwoordelijk, principieel, toegewijd, rechtvaardig, eerlijk, betrouwbaar, georganiseerd, idealistisch, weloverwogen, loyaal, introvert, tobberig.
c) Kemkwaliteiten: zelfdiscipline, idealisme, zorgzaam, betrouwbaar, ordelijk, efficiënt.
d) Valkuilen:
- Verliest zich gemakkelijk in details, uit angst om fouten te maken.
- Te kritisch: werkt remmend in plaats van stimulerend; hard voor zichzelf en anderen.
- Kan slecht delegeren omdat hij bang is dat het niet (zo goed) gebeurt.
- Soms overbezorgd, ongeduldig, star, formeel en veeleisend.

2. Helper
De helper is iemand die geliefd wil zijn of worden. Hij heeft angst om ergens om te vragen (liefde bijvoorbeeld).

a) Teamrol:
- Brengt sfeer en voorkomt spanningen en conflicten.
- Zorgt voor teamspirit, bemoedigt en stimuleert teamleden.
- Staat klaar voor anderen, weet wat teamleden nodig hebben om optimaal te functioneren.
b) Eigenschappen: extravert, hulpvaardig, zachtaardig, accepterend, meegaand, zorgzaam, complimenteus, ondersteunend, begripvol, warm, romantisch.
c) Kemkwaliteiten: behulpzaam, enthousiast, tactvol, relatiegevoelig, flexibel.
d) Valkuilen:
- Is oppervlakkig, waait met alle winden mee en wil iedereen te vriend houden.
- Is niet besluitvaardig; vermijdt competitie en conflict.
- Vertoont risicomijdend gedrag, waardoor conflicten blijven bestaan.
- In het ergste geval is hij bemoeizuchtig, jaloers, overdreven vriendelijk, overbeschermend.

3. Presteerder
De presteerder wil zich waardevol en geaccepteerd voelen. Hij is faalangstig en is bang om afgewezen te worden.

a. Teamrol:
- Vertaalt plannen in praktische taken en activiteiten.
- Kan goed plannen en houdt zichzelf en de teamleden aan gemaakte afspraken.
- Werkt ordelijk en efficiënt.
b) Eigenschappen: praktisch, efficiënt, competent, dynamisch, ijverig, vriendelijk, energiek, vastberaden, volhardend, bekwaam, motiverend.
c) Kemkwaliteiten: gedreven, doelgericht, besluitvaardig, optimistisch.
d) Valkuilen:
- Richt zich meer op doen dan op denken.
- Is niet flexibel, hecht sterk aan wat afgesproken is.
- Is bang voor vernieuwingen, risico's, onzekerheden.
- Wil winnen, dwangmatig, een workaholic: dit kan leiden tot verbittering, bedrog, zelfagressie, egoïsme, apathie.

4. Individualist
De individualist wil begrijpen wie hij is en zichzelf uitdrukken. Hij is bang om te kort te schieten (minderwaardigheidscomplex).

a) Teamrol:
- Genereert ideeën, strategieën en werkwijzen; draagt ongewone oplossingen aan (uitvinder).
- Is origineel, creatief en vernieuwend.
- Weet anderen te inspireren.
b) Eigenschappen: gevoelig, origineel, afstandelijk, visionair, intuïtief, betrokken, hartstochtelijk, zachtaardig, esthetisch, romantisch, chaotisch.
c) Kemkwaliteiten: zeer intelligent, onafhankelijk, heeft verbeeldingskracht, is fijngevoelig.
d) Valkuilen:
- Verliest de realiteit wel eens uit het oog.
- Is onrustig, begrijpt de terughoudendheid van andere teamleden niet.
- Is teleurgesteld als zijn ideeën niet overgenomen worden.
- Is vaak arrogant, onpraktisch, tactloos, communicatief zwak.

5. Observeerder
De observeerder wil de wereld om zich heen begrijpen en competent zijn. Is bang om iets niet te begrijpen.

a) Teamrol:
- Analyseert kritisch het probleem, ideeën, voorstellen; evalueert op juistheid, bruikbaarheid en doelmatigheid.
- Weet afstand te bewaren en kan het geheel overzien.
- Anticipeert op mogelijke reacties vanuit de omgeving van het team.
b) Eigenschappen: intelligent, scherp opmerkingsvermogen, serieus, diplomatiek, introvert, graag alleen, emotioneel afstandelijk, goede concentratie, apart gevoel voor humor.
c) Kemkwaliteiten: scherpzinnig, objectief, beschouwend, stabiel.
d) Valkuilen:
- Is star, overtuigd van zijn gelijk.
- Laat zich verleiden tot competentiestrijd met hen die het beter denken te weten.
- Heeft weinig aandacht voor de persoon achter het teamlid.
- Is te kritisch en te serieus, onbewogen, saai.

6. Loyalist
De loyalist wil zekerheid en veiligheid. Hij is bang om verlaten te worden en laat geen twijfel toe.

a) Teamrol:
- Wil vooral dingen doen, is prestatiegericht.
- Geeft vorm aan de ideeën van het team.
- Neemt niet direct zelf het initiatief, reageert op anderen.
b) Eigenschappen: vastberaden, dominant, achterdochtig, zorgelijk, betrouwbaar, waakzaam, gedreven, groot plichtsbesef, zesde zintuig voor gevaar.
c) Kernkwaliteiten: alert, verantwoordelijk, loyaal, serieus.
d) Valkuilen:
- Vergeet wel eens na te denken voor hij iets doet.
- Verwacht van anderen dezelfde daadkracht en inzet.
- Onverdraagzaam ten opzichte van vage ideeën (mensen).
- Is soms hard, jaloers, ondoordacht, wantrouwig.

7. Optimist
De optimist wil blij, gelukkig en tevreden zijn. Hij is bang om incompleet te zijn en iets te missen. Hij gaat pijn uit de weg.

a) Teamrol:
- Speurt naar en onderzoekt nieuwe informatie, trends, ideeën, ontwikkelingen, mogelijkheden en uitdagingen.
- Legt externe contacten die voor het team bruikbare mogelijkheden opleveren.
- Kan goed onderhandelen.
b) Eigenschappen: levenslustig, extravert, onderhoudend, sprankelend, speels, optimistisch, vrijmoedig, emotioneel, aanwezig, creatief, avontuurlijk, gezellig.
c) Kernkwaliteiten: spontaan, nieuwsgierig, charmant, luchthartig.
d) Valkuilen:
- Is weinig realistisch en blijft vaak bij plannen steken.
- Heeft minder oog voor het groepsproces.
- Is niet kritisch ten opzichte van eigen en andermans ideeën.
- Ontbeert discipline en nazorg, is overenthousiast en wispelturig.

8. Leider
De leider wil zichzelf beschermen door sterk en vol zelfvertrouwen te zijn. Hij is bang om aan anderen onderworpen en machteloos te zijn.

a) Teamrol:
- Organiseert, beheerst en integreert activiteiten van het team.
- Benut de aanwezige capaciteiten in het team.
- Inventariseert visies, zoekt eensgezindheid en komt tot besluiten.
b) Eigenschappen: extravert, dominant, rechtschapen, rechtvaardig, praktisch, evenwichtig, consciëntieus, goed van vertrouwen, dwingt respect af.
c) Kernkwaliteiten: strijdlustig, direct, gezaghebbend, moedig.
d) Valkuilen:
- Heeft te weinig oog voor het groepsproces en heeft een hekel aan zwakheid.
- Zoekt zekerheid in procedures, controlefreak.
- Is niet opvallend intelligent of creatief.
- Is trots, wraakzuchtig, confronterend en intimiderend.

9. Bemiddelaar
De bemiddelaar wil in eenheid en harmonie met anderen leven. Hij is bang voor verbroken relaties en doet er alles aan om deze te herstellen.

a) Teamrol:
- Bemiddelt bij conflicten en brengt mensen samen in het team.
- Zorgt voor stabiliteit; streeft naar consensus.
- Brengt balans tussen in- en ontspanning.
b) Eigenschappen: geduldig, vriendelijk, diplomatiek, goede onderhandelaar, geruststellend, nuchter, beschermend, harmonieus, spiritueel, wekt vertrouwen.
c) Kemkwaliteiten: rustig, verdraagzaam, ontvankelijk, behoedzaam.
d) Valkuilen:
- Is koppig, verdooft zichzelf als er problemen zijn in eigen leven.
- Is gemakzuchtig, redeneert problemen weg.
- Kan moeilijk kiezen, besluiteloos.
- Stelt uit, is sloom en afwezig.

Samenvatting

Samenwerken in teamverband is een kunst op zich. Binnen een team kun je elkaar aanvullen, waardoor je van elkaar kunt leren en effectiever je doelen bereikt. Een goed begin is het halve werk: een zorgvuldige kennismaking en het opstellen van een teamprotocol kan conflicten voorkomen. De agenda biedt structuur tijdens een vergadering of werkbespreking. Formele rollen tijdens een vergadering zijn de voorzitter, de notulist en overige deelnemers, ieder met zijn verantwoordelijkheden. Voorzitterschap is een complexe taak, waarbij zowel taak- als groepsgericht gedrag gewenst is. Als voorzitter is het verstandig om vooraf over je stijl van leiderschap na te denken. De notulist doet verslag van iedere bespreking, zodat de deelnemers zich aan de hand van de stukken kunnen voorbereiden op een volgende bijeenkomst en aan de hand van de besluitenlijst hun taken kunnen uitvoeren.
De ijsberg van McClelland symboliseert de groepscultuur. Achter het uiterlijk waarneembare gedrag van team en teamleden gaan diverse competenties, normen en waarden, missies en visies schuil. Sommige conflicten kunnen worden voorkomen door weerstand tijdig te herkennen en erkennen. Er zijn vijf verschillende strategieën om met conflicten om te gaan, wanneer ze zich voordoen: ontkennen, toegeven, doordrukken, onderhandelen en samenwerken.
Belbin toonde door onderzoek aan dat verschillende teamrollen elkaar aanvullen. Aan de hand van het enneagram kun je analyseren welke rol jij in een team vervult.